Các công cụ dùng trong mixing & mastering 101: Reverb p.1

Xin chào mọi người, mình là Glu – kỹ thuật viên thu âm, giảng viên tại MCM Academy.

Chúng ta đã cùng nhau đi một quãng kha khá trong series “Các công cụ dùng trong mixing & mastering 101”. Các công cụ đã được giới thiệu bao gồm eq, compressor, multiband compressordynamic eq mình tạm phân vào nhóm các công cụ “cắt gọt chỉnh sửaediting tools“. Các công cụ này về cơ bản chỉ giúp ta kiểm soát âm lượng, âm sắc của âm thanh.

Từ bài viết này, chúng ta sẽ cùng dấn thân vào một nhóm các công cụ khác có tên là “trang điểm tạo màucolorizing tools“. Các công cụ này giúp chúng ta thêm vào những “màu sắc” mà bản chất âm thanh đó không có. Công cụ đầu tiên trong nhóm này mình muốn giới thiệu đến mọi người chính là reverb.

Reverb là gì?

Âm thanh có một tính chất là khi di chuyển trong không khí nó có thể bị vật cản làm dội lại. Một ví dụ điển hình là khi một người đứng ở hẻm núi hét thật to “Hận đời!!!”, một lúc sau sẽ có một số chữ “hận đời” nhỏ hơn trả lời lại anh ta. Đó là do âm thanh bị các vách núi đá làm dội lại, khiến ta nghe được âm thanh đó lặp lại vài lần – delay trước khi tắt hẳn.

Các âm dội lại này chỉ được nghe rõ thành từng tiếng riêng rẽ khi ở một không gian rộng lớn như hẻm núi. Ở một không gian nhỏ hơn như trong một căn phòng, các âm dội lại này không thể nghe rõ thành từng tiếng mà “quện” chung với nhau lại thành một âm vangreverb.

Reverb – âm vang sẽ đặc trưng cho từng không gian cụ thể. Reverb trong cầu thang của các tòa nhà nhiều tầng sẽ vang hơn và kéo dài hơn reverb trong phòng khách. Reverb trong nhà tắm sẽ rõ rệt hơn reverb trong một khu rừng… Tuy nhiên hầu hết chúng ta đều nghe thấy reverb mỗi ngày mà không để ý đến sự hiện diện của nó. Cùng xem qua video dưới đây để thấy được giọng nói của một người nghe khác nhau như thế nào khi ở một căn phòng đầy reverb và một căn phòng không có reverb.


Giới thiệu về “phòng chống vang” và “phòng vang” được thực hiện bởi Clive Greated cho khóa học thạc sĩ về Âm học và Công nghệ âm nhạc tại Đại học Edinburgh

Vai trò của reverb trong âm nhạc

Ngay từ những ngày đầu của âm nhạc, con người đã biết tận dụng âm vang cho nhiều mục đích khác nhau. Những nhạc cụ như guitar, violin, piano thời sơ khai đều có một bộ phần gọi là thùng cộng hưởng có vai trò như một “căn phòng nho nhỏ” giúp tạo ra âm vang tự thân cho tiếng đàn, nhờ đó giúp tiếng đàn lớn hơn và ngân dài hơn. Khi âm nhạc được dùng rộng rãi trong nhà thờ, các kiến trúc sư đã tối ưu hóa thánh đường thành một căn phòng tạo âm vang tuyệt vời nhằm tôn thêm vẻ đẹp của dàn hợp xướng (hình 1). Ở thời kỳ nhạc cổ điển khi âm nhạc cồng kềnh hơn với hàng trăm nhạc công trong một dàn orchestral thì âm vang của nhà hát giúp gắn kết âm thanh của cả dàn nhạc rất tốt.

Hình 1: Mái vòm của nhà thờ không chỉ để trang trí mà còn đóng vai trò rất lớn trong việc tạo âm vang.

Reverb đặc biệt hỗ trợ rất tốt cho giọng hát của chúng ta. Chắc chắn ai cũng đã từng đứng hát trong một căn phòng có nhiều reverb (như phòng tắm chẳng hạn) và cảm thấy “ôi sao giọng hát của mình hay thế!”. Reverb giúp các nốt nhạc ta hát ra dường như ngân tốt hơn và cao độ ổn định hơn, âm sắc rền ấm hơn . Đến khi bước ra khỏi căn phòng đó thì thực tại phũ phàng lại vả vào mặt chúng ta. Điều này giải thích vì sao khi thu âm thì reverb luôn là một hiệu ứng được cho vào để hỗ trơ người hát tự tin hơn.

Reverb rất quan trọng trong âm nhạc là thế, tuy nhiên nếu dùng sai thì rất dễ gây phản cảm. Mình có một người bạn làm rapper và cậu này từng có một show – không – cát – xê ở một trường Đại Học để quảng bá cho sản phẩm sắp phát hành. Một đều đáng buồn là người làm âm thanh của trường ĐH này vẫn quen vặn max núm echo (là một hiệu ứng bao gồm reverb và delay) trên ampli, rồi cứ thế đưa mic cho cậu này đọc rap. Sản phẩm đầy hứa hẹn của cậu bỗng dưng trở thành một thảm họa trong ngày khai giảng, khi đoạn rap bị hiệu ứng reverb làm cho be bét, mờ mịt và không còn nghe rõ chữ, rõ nhịp nữa. Đây là một ví dụ rất điển hình về tình trạng sử dụng reverb bừa bãi trong âm nhạc bình dân ở nước ta (hình 2), làm giảm tính thẩm mỹ của các tác phẩm đi rất nhiều.

Hình 2: Hát karaoke mà cho nhiều reverb và gây ra tiếng ồn lớn có thể bị phạt đến 320 triệu đồng 🙂

Lịch sử hình thành của hiệu ứng reverb trong thu âm

Theo dòng lịch sử phát triển của ngành thu âm, có rất nhiều loại reverb đã được chế tạo và sử dụng. Những ngày đầu khi máy móc chưa phát triển, người ta muốn thu lại âm vang tuyệt vời của một nhà hát thì phải thiết lập một hệ thống thu âm ngay tại đó. Việc này khá bất tiện ở chỗ chúng ta không thể thay đổi tiếng reverb này trong khâu mixing. Nếu lỡ âm reverb được thu không hợp với tổng thể bài, bản thu đó phải thu lại.

Vào năm 1947, một kỹ sư thu âm tiên phong tên là Bill Putnam Sr. đã sáng tạo ra một “căn phòng reverb – reverb chamber” đầu tiên trên thế giới. Ông ấy dùng một loa lớn phát lại bản thu khô (không có reverb) và dùng 1 microphone ở đầu kia để thu lại âm vang của nhà vệ sinh trong Putnam’s Universal Recording studio. Kỹ thuật này rất có lợi cho mixing vì Bill có một track reverb độc lập với track gốc nên ông ấy có thể tăng giảm cường độ reverb tùy ý.

️🎧 Lưu ý bạn nên đeo tai nghe để nghe các ví dụ âm thanh dưới đây được rõ hơn!

PEG O’ MY HEART – bản nhạc đầu tiên sử dụng reverb nhân tạo – reverb được tạo ra sau khi thu tín hiệu gốc khô (khô = không có reverb)

Tiếp nối thành công của bản thu PEG O’ MY HEART thì nhu cầu tạo ra reverb nhân tạo ngày càng nhiều, các “cỗ máy” tạo reverb gọn nhẹ hơn một căn phòng dần ra đời. Từ Spring reverb (xuất hiện khoảng những năm 1930) , Plate reverb (1957) cho đến các thiết bị digital reverb (1976) rồi cuối cùng là các phần mềm reverb hiện nay.

Bên dưới đây mình sẽ giới thiệu đến các bạn một số loại preset phổ biến trong các phần mềm reverb hiện nay. Các preset này có thể tạm chia làm 3 nhóm dựa trên nguồn gốc của loại reverb mà nó giả lập: Nhóm reverb không gian, nhóm reverb cơ khí và nhóm reverb “siêu thực”.

Nhóm reverb không gian

Ambiencemôi trường

Preset này thường tạo ra một cảm giác reverb ngắn, với đuôi reverb chỉ dài từ 0.5s – 0.8s. Ambience reverb có thể biến một âm thanh mono thành stereo rất giống như ta thu âm thanh bằng kỹ thuật thu stereo, do đó rất thích hợp để tạo độ rộng cho một âm thanh mà không thêm vào quá nhiều âm vang mờ ảo không cần thiết. Hãy nghe qua đoạn guitar dưới đây với preset LargeAmbience của Valhalla Room với độ dry/wet lần lượt là 0% – 40% – 100%

Ambience guitar 0% – 40% – 100%

Roomphòng thông thường

Room là các preset giả lập lại âm vang của các căn phòng từ nhà tắm cho đến hầm để xe. Các preset room cũng thường có âm reverb ngắn giống ambience nhưng dễ nghe rõ hơn. Âm reverb room thường có nhuộm màu sắc – sáng hay tối, ấm hay đanh tùy chất liệu làm nên căn phòng. Preset room sử dụng tốt cho các nhạc cụ acoustic và nhất là âm trống khô (sử dụng sample trống) để tiếng trống có thêm cảm giác chân thực. Ở đoạn audio ở dưới bạn có thể nghe thấy tiếng trống khô ban đầu có cảm giác tự nhiên hơn khi được send thêm reverb khoảng -9dB, đoạn cuối do send quá nhiều nên âm trống lại nghe mờ mịt đi. Preset mình dùng là “Fat Snare Room” của Valhalla Vintage Verb.

Room drum send -inf, -9dB, 0dB

Chamber phòng thiết kế riêng cho âm vang

Chamber về cơ bản là một căn phòng được các kỹ sư âm thanh tối ưu hóa để tạo ra âm vang – như nhà vệ sinh ở ví dụ của Bill Putnam. Âm vang của các preset chamber thường mịn hơn của room, do ít có các âm phản xạ đầu. Phần đuôi của chamber có thể kéo dài hơn một preset room và đa phần các âm chamber ít bị nhuộm màu sắc hơn của room. Một preset chamber có thể phù hợp với rất nhiều nguồn âm. Bên dưới là âm trống được send reverb với preset “Clean Chamber” của Valhalla Vintage Verb, tín hiệu send lần lượt là -inf, -9dB và 0dB

Chamber drum send -inf, -9dB, 0dB

Hall – nhà hát

Là các preset giả lập lại âm vang của một nhà hát. Thường là một reverb dài, từ 1.8s đến 2.5s đối với các nhà hát thật và có thể lên đến 8s ở một số preset ảo trên phần mềm. Các reverb hall thường có các âm phản xạ đầu đến trễ (từ 19-30ms) và âm lượng tăng dần lên. Các preset hall rất phù hợp cho thể loại orchestral, vocal ballad hoặc các âm lead như guitar điện, synth,… Cùng nghe qua preset “Vocal Hall” của Pro – R (Fabfilter) với giọng hát của ca sĩ Lê Tích Kỳ nhé

Hall vocal send -inf, -9dB, 0dB

Cathedral – thánh đường

Tính chất khá giống reverb hall tuy nhiên thời gian reverb kéo dài có thể lên đến 7-8s. Reverb cathdral có một đặc trưng nữa là hầu như không có các âm phản xạ đầu do đó nghe rất mượt mà bay bổng. Các preset cathedral rất phù hợp với thể loại nhạc thánh ca hoặc ambience. Các nhạc cụ làm nền như pad, string cũng có thể dùng preset này. Cùng nghe qua tiếng guitar với preset “Cathedral 2” của Pro – R (Fabfilter), tín hiệu send lần lượt với -inf, -9dB và 0dB

Cathedral guitar send -inf, -9dB, 0dB

Nhóm reverb cơ khí

Spring – lò xo

Hammond type 4 spring reverb

Âm vang được tạo ra bở một hệ thống các lò xo rung động theo tín hiệu gốc, reverb spring có độ dài âm vang từ ngắn đến vừa. Các reverb spring rất được ưa chuộng từ sau khi mẫu Hammond type 4 ra đời khoảng những năm 1960, vì nó nhỏ gọn và có thể lắp vào các guitar amp cũng như synthesizer lúc bấy giờ. Reverb spring có một chất âm kim khí, “lo-fi” rất đặc trưng mà ngày nay ít người dùng. Nó thường được dùng cho các nguồn âm như guitar hay snare để tạo cảm giác âm nhạc của những năm 70s, 80s. Cùng nghe chất âm của Spring Reveb – 1 VST của Soft Tube trong video dưới nhé.

Plate – Tấm kim loại

EMT 140 – reverb plate đầu tiên trên thế giới

Âm vang được tạo ra bởi sự rung động của một tấm kim loại theo tín hiệu gốc. Âm thanh di chuyển trong kim loại có tốc độ nhanh hơn trong không khí, do đó các âm phản xạ do reverb plate tạo ra quện với nhau mịn hơn trong reverb room. Các preset plate có đặc trưng là các âm phản xạ đầu đến nhanh (0 – 2ms), màu reverb ấm và sáng. Preset plate có thể sử dụng trên nhiều nguồn âm khác nhau, thông dụng nhất là vocal. Cùng nghe qua đoạn vocal của ca sĩ Lê Tích Kỳ cùng với preset “Vox Plate” của Valhalla Vintage Verb nhé.

Plate vocal send -inf, -6dB, 0dB

Nhóm reverb “siêu thực”

Shimmer – lung linh

Shimmer là một loại reverb do 2 producer – kỹ sư âm thanh Brian Eno và Daniel Lanois sáng tạo ra khi dùng một reverb hall với đuôi dài kết hợp với hiệu ứng pitch shift (thay đổi cao độ). Brian Eno là một trong những nhạc sĩ tiên phong trong thể loại Ambient do đó chất âm của các preset shimmer rất phù hợp cho thể loại này. Reverb shimmer có thể biến một nhạc cụ bất kỳ thành âm pad bay bổng lung linh, cùng nghe qua chất âm của reverb Valhalla Shimmer với preset Tajmahal nhé.

Shimmer guitar

Reverse – đảo ngươc

Loại reverb này được thực hiện bằng cách đảo ngược tín hiệu gốc, cho đi qua reverb, rồi lại đảo ngược lại bình thường. Kết quả là ta có một đuôi reverb bị đảo ngược ra trước âm thanh gốc còn âm thanh vẫn nghe bình thường. Hiệu ứng này có thể làm các hiệu ứng báo rất tốt với đuôi reverse dài, cũng như có thể cho ra một hiệu ứng ma quá như giọng nói của người từ “cõi dưới”. Mời bạn nghe qua giọng hát của ca sĩ Lê Tích Kỳ với hiệu ứng reverse reverb.

Reverse reverb vocal

Gated – bị ngắt

Nghe giống một âm reverb của một căn phòng rộng và vang, nhưng lại bị ngắt đột ngột. Hiệu ứng reverb gated được tạo ra khi dùng một reverb room dài cho tiếng trống (hoặc chỉ tiếng snare), sau đó dùng hiệu ứng gate để ngắt tín hiệu reverb đi khi âm lượng của trống thấp hơn một mức chỉ định. Đây là một hiệu ứng rất đặc trưng cho các âm trống vào những năm 1980, giúp làm âm snare nghe uy lực hơn rất nhiều.

Gated snare – normal vs gated

Ôi vậy là xong một bài viết thật dài!!!

Ở bài viết sau, mình sẽ nói kỹ hơn về tính chất của một âm reverb cũng như các thông số trong một plug-in reverb để mọi người có thể hiểu và dùng chúng cho đúng. Hẹn gặp lại mọi người ở bài sau trong series “Các công cụ dùng trong mixing & mastering 101”.

Tài liệu tham khảo:

Bài viết liên quan

Bình Luận