Bạn có đang mắc lừa ảo ảnh thính giác?

Đã bao giờ bạn từng điều chỉnh và tập trung ánh nhìn của bạn vào các nút của compressor hay một EQ plugin nào đó, bạn cảm nhận được sự thay đổi của âm thanh khi bạn tác động vào nó, nhưng rồi bạn nhận ra là bạn đang by-pass plugin đó?

Đấy là một hiện tượng ảo ảnh thính giác đã được nghiên cứu và chứng minh bởi khoa học, gọi là “Hiệu ứng McGurk” (The McGurk Effect).

Hiệu ứng McGurk là gì?

Hiệu ứng McGurk (đầy đủ là Hiệu ứng McGurk-MacDonald) lần đầu tiên được giới thiệu vào năm 1976 bởi 2 nhà tâm lý học nhận thức Harry McGurk và Jon MacDonald (qua bài báo “Hearing Lips and Seeing Voices“, Nature, 1976)

Hiệu ứng được phát hiện một cách tình cờ khi McGurk và trợ lý của ông, MacDonald đang thực hiện một nghiên cứu về nhận thức ngôn ngữ của trẻ sơ sinh ở các giai đoạn phát triển khác nhau. Trong nghiên cứu, họ phát đoạn 1 video của người mẹ đang nói, đồng thời phát âm thanh lồng tiếng các âm tiết khác nhau lần lượt cùng với video đó. Họ nhận ra rằng, khi nghe một âm vị (vd: /ba/) và kết hợp với nhìn video đang phát âm một âm vị khác (vd: /ga/), họ lại nghe được vị hoàn toàn khác với cả âm vị trong video và audio (/da/).

 Dưới đây là một ví dụ khác: (Nguồn BBC)

Trong clip trên, đầu tiên người đàn ông này phát âm /ba/, cùng với audio cũng là âm vị /ba/. Sau đó, họ giữ nguyên audio, và thay bằng video khác mà người đàn ông này đang phát âm một âm tiết khác (/fa/). Kết quả khi kết hợp nghe âm thanh “ba” và nhìn video phát âm /fa/, ta lại nghe được một âm vị hoàn toàn khác (/ta/ hoặc /va/).

Điều này xảy ra hoàn toàn không phải do lỗi trong quá trình thu âm/lồng tiếng. Việc tách bạch giữa những gì chúng ta nhìn thấy và những gì chúng ta nghe được tưởng chừng là một việc dễ dàng, nhưng thực tế những gì chúng ta nhìn thấy thường sẽ ghi đè lên những gì mà chúng ta nghe được. Khi não nhận được một thông tin xung đột giữa thính giác và thị giác, tuỳ thuộc vào thông tin từ giác quan nào nổi bật hơn mà bộ não sẽ bắt đầu ghi đè với thông tin đó, hoặc ít nhất là sẽ kết hợp cả 2 thông tin nhận được để cho ra một kết quả khác đang không có thực. 

Tóm lại, hiệu ứng McGurk là một ảo ảnh thính giác mà những âm thanh thực tế đi vào tai của chúng ta (thành phần thính giác) bị tác động/thay đổi bởi những thứ mà ta đang nhìn thấy (thành phần thị giác), khiến cho ta cảm nhận được một âm thanh hoàn toàn khác so với thực tế.

Hiệu ứng McGurk đôi khi cũng có ngoại lệ khi mà trong một vài trường hợp, một số người không bị ảnh hưởng bởi ảo ảnh này như số đông những người còn lại. Bạn có thể tự tham khảo thêm bài viết Skilled musicians are not subject to the McGurk effect“, một nghiên cứu khác cũng được đăng bởi Nature).

 

Hiệu ứng McGurk / Ảo ảnh thính giác trong sản xuất âm nhạc

Hiệu ứng McGurk ban đầu vốn được nghiên cứu trên phương diện ngôn ngữ, vậy nó có liên quan gì đến âm nhạc? Lời nói có các thành phần nhịp điệu (rhythm) và cao độ (pitch), có thể dễ dàng được nghe và liên tưởng đến âm nhạc. Mặt khác, các hình ảnh hoạt động thần kinh (neuroimaging, fMRI) cho thấy rằng việc nhận thức và xử lý các kích thích bởi âm nhạc và lời nói có xảy ra ở cùng một số vùng não. Do đó, việc lắng nghe âm nhạc cũng chịu ảnh hưởng bởi ảo ảnh thính giác này.

Trong quá trình (học tập và làm việc) sản xuất âm nhạc, mixing & mastering, (dù vô tình hay cố ý) hẳn chúng ta đã từng trải qua, hoặc chứng kiến ít nhất một trong những điều sau:

  • Chúng ta tập trung điều chỉnh các nút trên một compressor plugin, hay điều chỉnh một EQ curve cho một sound nào đó. Chúng ta nhận thấy sự thay đổi của sound này khi thực hiện các điều chỉnh đó. Và rồi chúng ta nhận ra rằng chúng ta đang by-pass cái plugin mình vừa điều chỉnh, hoặc đang điều chỉnh nhầm plugin ở channel khác;
  • Chúng ta cảm thấy một plugin với giao diện, bố cục được thiết kế đẹp, màu sắc bắt mắt, fancy visual sẽ cho ra kết quả tốt hơn so với những plugin có thiết kế không đẹp, không có những fancy visual (như những free plugin, stock plugin kèm theo DAW);
  • Chúng ta tin vào những visual mà plugin đang cho ta nhìn thấy, chúng ta xử lý “vấn đề” bằng mắt – hoàn toàn tin tưởng những visual đó mà không thực sự dùng tai để nghe và đánh giá;
  • Chúng ta thêm vào rất nhiều các plugin để xử lý một sound theo như tutorial nào đó trên internet với niềm tin là nó sẽ cho ra kết quả tốt hơn, nhưng ta lại không biết rõ mỗi plugin được thêm vào thực sự đang làm nhiệm vụ gì;
  • (vâng vâng…)

Ảnh minh hoạ: Chúng ta có cảm giác rằng plugin có thiết kế, hiệu ứng đẹp mắt hơn sẽ cho ra kết quả tốt hơn – Nguồn ảnh: Internet

Đó là những dấu hiệu cho thấy chúng ta đang tin nhiều hơn vào những gì mình nhìn thấy, và đang mắc vào bẫy ảo ảnh thính giác – Hiệu ứng McGurk. Tất cả những màu sắc, hiệu ứng, waveform, một project được sắp xếp đẹp mắt theo màu tạo những ấn tượng thị giác trong tâm trí của chúng ta và gây ra những ảo ảnh âm thanh không tồn tại khi ta đang làm nhạc/mix/master, khiến cho ta nghe thấy được những thứ mà về nghĩa đen là đang không thực sự xảy ra.

Những ấn tượng thị giác này có thể đi theo chúng ta ngay cả khi đã hoàn thành bản mix và ra khỏi studio. Hiệu ứng này được các producer/kỹ sư kinh nghiệm gọi là The Lingering McGurk Effect (Hiệu ứng McGurk kéo dài)

Chẳng hạn, chúng ta đã xuất bản mix hoàn chỉnh và nghe nó ở một không gian khác (nghe audio trên điện thoại, nghe nó trên xe hơi, trong phòng ngủ) mà ta không thực sự đang nhìn vào những màu sắc, waveform, plugin đó. Thì, trong đầu chúng ta vẫn tự pop-up lên những hình ảnh đã được ghi vào tâm trí mình khi đã dành hàng giờ đồng hồ nhìn vào project và thực hiện các điều chỉnh trước đó. Một lần nữa, bộ não lại đánh lừa và cho chúng ta nghe được những gì mà nó “nhìn thấy”.

 

Làm sao để hạn chế được ảo ảnh thính giác/Hiệu ứng McGurk?

Các nhà nghiên cứu thuộc Trường Đại học Texas đã tiến hành quét MRI não trên các đối tượng đang trải qua Hiệu ứng McGurk và xác định được thủ phạm gây ra các ảo ảnh này là một rãnh nằm ở thuỳ thái dương (cũng đồng thời là một nơi đóng vai trò quan trọng trong việc xử lý ngôn ngữ và hình ảnh). Họ cũng nhận thấy rằng khi sử dụng từ trường để ngăn hoạt động của rãnh này, hiệu ứng McGurk cũng hoàn toàn biến mất. Vì thế lần tới nếu bạn nghĩ mình đang bị hiệu ứng McGurk, hãy đặt một cái nam châm thật to bên cạnh não của bạn (?!)

Hoặc nghĩ một cách đơn giản hơn, McGurk Effect = The mind “hearing” what it “sees” (Não “nghe” những gì nó “nhìn thấy”). Nếu như ảo ảnh thính giác này xảy ra khi bộ não cố kết hợp thông tin hình ảnh và âm thanh để cho ra một kết quả khác mà không thực sự có thực, chúng ta có thể hạn chế nó bằng cách nhìn ít hơn và dùng tai nhiều hơn (use your ears – close your eyes).

Một vài ý kiến cho rằng việc mixing và mastering với các thiết bị analog cho ra kết quả tốt hơn, ý kiến này cũng có phần đúng. Tạm bỏ qua chất âm/màu sắc đặc trưng từ các thiết bị analog thì các fader, nút điều chỉnh vật lý và sự giới hạn các thông tin hiển thị trên các thiết bị này buộc các kỹ sư phải dùng tai nhiều hơn để thực hiện các điều chỉnh. Từ đó, những quyết định được đưa ra thực sự dựa trên việc nghe được, thay vì dùng mắt nhìn.

Ảnh minh hoạ: Dùng các thiết bị analog trong mixing & mastering buộc các kỹ sư phải dùng tai nhiều hơn – Nguồn ảnh: MCMA

Bạn cũng có thể sử dụng các fader hoặc knob controller giá rẻ để dùng với DAW và các plugin của bạn. Các nút và fader vật lý trên các controller này có thể mapping được với hầu hết các chức năng trên DAW hoặc plugin, giúp bạn điều chỉnh dễ dàng hơn mà không cần nhìn, và không lo phải bấm nhầm một chức năng nào khác nếu sử dụng chuột máy tính. Hãy kết hợp với A/B (After/Before), nghe sự thay đổi mà bạn đã thực hiện. Bạn sẽ sớm nhận ra rằng việc luyện tập dùng tai nhiều hơn sẽ cải thiện kỹ năng của bạn lên rất nhiều.

cbaf9eb7755e7c372981efc879c8b325_pc

Ảnh minh hoạ: Dùng fader & knob controller để mapping và sử dụng các nút vật lý giúp hạn chế việc nhìn – Nguồn ảnh: KORG

Hoặc là, nếu bạn không tiện sử dụng các thiết bị vật lý, hãy thử tìm dùng các plugin có ít các thông số và visual hiển thị. Ví dụ: Blindfold EQ, một EQ plugin miễn phí lấy cảm hứng từ câu nói của kỹ sư Matt Wallace:

Nếu tôi là Vua của vũ trụ này, các consoles sẽ không ghi thông tin tần số gần các nút EQ, bởi vì khi bạn cho thấy tần số, hầu hết mọi người sẽ EQ bằng mắt. […] Nhưng nghiêm túc mà nói, bạn không nên biết mình đang cut hay boost tần số nào. Không quan trọng con số là bao nhiêu. Quan trọng là nó nghe như thế nào. Vậy đấy!”

Nguyên văn:
If I were King of the Universe, consoles would have no indication of frequency near the EQ knobs, because when you show the frequency, then most people EQ by eye. […] But seriously, you should have no idea of what frequency you are boosting or cutting. It doesn’t matter what number is. It matters how it sounds and how it feels. That’s it!”  

Matt Wallace, trong cuốn sách Recording Unhinged bởi Sylvia Massy 

Ảnh minh hoạ: Blindfold EQ – 1 EQ plugin miễn phí – không thể hiện cụ thể các thông số frequency, quantity hay gain, buộc người dùng phải dùng tai nhiều hơn để thực hiện các điều chỉnh 

Qua bài viết này, chúng ta đã có câu trả lời khoa học cho những khoảnh khắc mà bộ não vô tình khiến cho tai bị đánh lừa. Việc áp dụng các biện pháp trên đây có thể không loại bỏ hoàn toàn ảo ảnh thính giác, nhưng ít nhất nó cũng sẽ giảm thiểu tối đa hiệu ứng này và giúp chúng ta đưa ra những quyết định điều chỉnh đáng tin cậy hơn. Hơn nữa, việc cảm thụ âm nhạc phần lớn sẽ được thực hiện bởi đôi tai. Việc đánh giá vấn đề và đưa ra quyết định dựa trên những gì chúng ta thực sự nghe được sẽ hiệu quả và chính xác hơn rất nhiều. Vì thế, hãy không ngừng luyện tập để có được đôi tai chính xác hơn.

Tham khảo thêm: “Trust your ears”? – Môi trường nghe ảnh hưởng thế nào đến việc lắng nghe?

Bình Luận